Haritalardan Süreçlere: Biyocoğrafyayı Düşünerek Okumak

 

Dağılım bir harita değil, zaman içinde şekillenmiş bir süreçtir.

Bu sınav neden böyleydi?

Bu sayfada, biyocoğrafya final sınavında sorduğum soruları ve her biri için kısa örnek cevapları bulacaksınız.

Ancak başlamadan önce küçük bir not düşmek isterim.

Bu sınav, klasik anlamda “bildiğini hatırla ve yaz” türünde bir sınav olarak tasarlanmadı. Amaç; tanım ezberi, yıl–isim–kuram sıralaması ya da uzun anlatılar değil; biyocoğrafi düşünme biçimini yoklamaktı.

Biyocoğrafya, canlıların nerede yaşadığını söyleyen bir alan değildir yalnızca. Asıl mesele, neden orada olduklarını, zaman içinde nasıl oraya geldiklerini ve hangi süreçlerin bu dağılımları şekillendirdiğini anlayabilmek. Bu yüzden sınav soruları da, sizden tek tek doğru cümleler değil; doğru ilişkileri kurmanızı istedi.

Soruların çoğunda ipuçları vardı. Bu bilinçli bir tercihti. Çünkü gerçek bilimsel düşünme, “boşlukta” değil; her zaman bir bağlam, bir çerçeve ve bir problem içinde gerçekleşir. İpuçları, cevabı vermek için değil; hangi yönde düşünmeniz gerektiğini göstermek için oradaydı.

Aşağıda paylaşılan cevaplar, tek doğru cevaplar değil. Bunlar, kısa, tutarlı ve kavramsal olarak güçlü örnekler. Farklı kelimelerle, benzer ilişkileri kurarak yazılmış başka cevaplar da aynı derecede değerlidir. Burada önemli olan uzunluk değil; neyi, nasıl bağladığınızdır.

Bu paylaşımları, sınavdan bağımsız olarak da okumanızı öneririm. Çünkü biyocoğrafya, haritalarla sınırlı bir alan değil; zaman, mekân, evrim ve ekolojinin birlikte konuştuğu bir düşünme alanıdır. Bu sınav da tam olarak bunu hatırlatmak için tasarlandı.

Okurken kendinize şu soruyu sorun:

“Bu cümlede hangi süreci, hangi ölçekle ilişkilendiriyorum?”

Eğer bu soruyu sormaya başladıysanız, ders zaten amacına ulaşmış ve biyocoğrafya çalışmaya başlamış demektir.

Başarılar!...

---

BİYOCOĞRAFYA GİRİŞ – FİNAL SINAVI (Utku Perktaş) - 6 Ocak 2025

Süre: 60 dakika
Toplam Puan: 100
Her soru: 20 puan

Yönerge

Aşağıdaki soruların her biri için 1–2 cümlelik kısa bir yorum yapmanız yeterlidir.
Uzun tanım ve ezber bilgi beklenmemektedir. Amaç, biyocoğrafik kavramlar arasında ilişki kurabilme becerisini ölçmektir.

—

Soru 1 – Ada biyocoğrafyası (20 puan)

Tür–alan ilişkisi biyocoğrafyada genellikle S = cAᶻ formülüyle ifade edilir.
Burada z, log–log grafikteki eğimi temsil eder.

Küçük ve izole adalarda yok oluş (extinction) riskinin daha yüksek olduğu düşünüldüğünde,

z değerinin görece yüksek çıkmasını bir cümleyle yorumlayınız.

İpucu: z yalnızca matematiksel bir parametre değil, adadaki ekolojik süreçlerin bir imzasıdır.

Zorunlu kavram kullanımı:
yok oluş / izolasyon / denge

—

Soru 2 – Ekolojik niş ve tür dağılımları (20 puan)

Bir türün coğrafi dağılımı, yalnızca bugünkü çevresel koşulları değil, geçmişte yaşanan ekolojik ve evrimsel süreçlerin izlerini de taşır.

Ekolojik niş kavramı, Grinnell’den Hutchinson’a ve Soberón–Peterson yaklaşımına uzanan süreçte giderek genişlemiştir.
Bu çerçevede,

“Dağılım = harita + evrimsel hafıza” ifadesini,
nişin sabit değil dinamik bir yapı olması üzerinden kısaca açıklayınız.

Zorunlu kavram kullanımı:
sığınak / izolasyon / dispersal / B-A-M

Soru 3 – Yok oluşların biyocoğrafyası (20 puan)

Kitlesel yok oluşlar çoğu zaman “küresel” olaylar olarak tanımlansa da, etkileri coğrafi olarak her yerde aynı değildir.

Bu nedenle “yok oluş, yalnızca türlerin kaybı değil; yaşamın mekânsal olarak yeniden örgütlenmesidir” denilebilir.

Bu ifadeyi bir–iki cümleyle yorumlayınız.

Zorunlu kavram kullanımı:
sığınak / denge / izolasyon / adaptasyon

—

Soru 4 – Evrimsel tarih ve çeşitlilik (20 puan)

Sürüngenler, memelilere kıyasla gezegenin biyoçeşitlilik tarihinde çok daha uzun süredir yer almaktadır; buna karşın günümüzde memelilerin familya çeşitliliği daha yüksektir.

Bu durumu, yok oluşlar, kıtaların parçalanması ve yeni, sıra dışı ortamların ortaya çıkışı bağlamında kısaca yorumlayınız.

İpucu: Uzun evrimsel geçmiş, her zaman yüksek çeşitlilik anlamına gelmeyebilir.

Zorunlu kavram kullanımı:
yok oluş / adaptasyon / izolasyon / sığınak 

—

Soru 5 – Biyocoğrafya nedir? (20 puan)

Biyocoğrafyayı, yalnızca “canlıların nerede yaşadığı”nı tanımlayan bir alan olarak değil; dağılım desenleri (pattern) ile bu desenleri oluşturan süreçleri (process) birlikte düşünen bir bilim dalı olarak kendi cümlelerinizle tanımlayınız.

İpucu: Tanımınızda “neden oradalar?” sorusuna mutlaka dokununuz.

Zorunlu kavram kullanımı:
dağılım / tarih / evrim / zaman / mekân (ya da coğrafya) / ekoloji

CEVAPLAR:

Soru 1 – Ada biyocoğrafyası

Kısa cevap:
Küçük ve izole adalarda yok oluş riski yüksek olduğu için tür–alan ilişkisinin eğimi (z) artar; bu durum, kolonizasyon–yok oluş dengesinin izolasyon lehine bozulduğunu gösterir.

Soru 2 – Ekolojik niş ve tür dağılımları

Kısa cevap:
Nişin Grinnell’den Hutchinson’a dinamik bir yapı olarak tanımlanması ve Soberón–Peterson yaklaşımı, türlerin bugünkü dağılımının yalnızca uygun çevreyle değil, geçmişte sığınaklarda kalabilmiş, izolasyon ve dispersal ile şekillenmiş evrimsel bir hafıza olduğunu gösterir.

Soru 3 – Yok oluşların biyocoğrafyası

Kısa cevap:
Yok oluşlar coğrafi olarak her yerde aynı yaşanmadığı için bazı bölgeler sığınak hâline gelirken, izolasyon ve adaptasyon süreçleriyle yeni bir mekânsal denge oluşur.

Soru 4 – Evrimsel tarih ve çeşitlilik

Kısa cevap:
Büyük yokoluşlar ve kıtaların parçalanması sonrası ortaya çıkan izole ve yeni ortamlar, memelilerde hızlı adaptasyon ve çeşitlenmeyi tetiklemiş; sürüngenler ise uzun evrimsel geçmişlerine rağmen daha sınırlı bir çeşitlilikte kalmıştır.

Soru 5 – Biyocoğrafya nedir?

Kısa cevap:
Biyocoğrafya, canlıların mekân ve zaman içindeki dağılımlarını hem tarihsel (evrimsel) hem de ekolojik süreçler üzerinden birlikte ele alarak, “neden oradalar?” sorusuna yanıt arayan bir bilim dalıdır.